Yeni bir sekmede açılır
Haset ve sukran
Girginer

HASET VE ŞÜKRAN

Yazar: Melanie Klein

Çev: Suzan Uğur Girginer

Çocuk, yaşamının başlangıcından itibaren bütün ihtiyaçlarıyla anneye yönelir. Başka bağlamlarda da doğruladığım görüşüme göre, bu ilk bağlanma zaten bir nesne ilişkisinin temel ögelerini içerir. Ayrıca bu ilişkinin temelinde doğuştan gelen bir etken de vardır. Çünkü çocuğun bütün arzusunu yönelttiği meme, içgüdüsel olarak yalnızca tüm besinlerin değil, yaşamın kendisinin de kaynağı olarak algılanır. Her şey yolunda giderse doyum sağlayan meme, anneyle doğum öncesinde yitirilmiş birliği bir ölçüde yeniden kurar. Bu durum, esas olarak çocuğun memeye ya da onun simgesel temsilcisi olan biberona yeterince yatırım yapabilme kapasitesine bağlıdır. Çünkü bu yolla anne, sevilen bir nesne haline gelir. Çocuğun doğum öncesi durumda annenin bir parçasını oluşturmuş olması, ihtiyaç duyduğu ve arzuladığı her şeyi kendisine verecek bir nesnenin var olduğuna ilişkin içsel duyguya katkıda bulunuyor olabilir.

Bununla birlikte, memeyle kurulan bu en erken ilişkiye, kaçınılmaz olarak memenin yoksun bırakan bir yönü de girer. Çünkü beslenmenin mutlu bir biçimde gerçekleştiği durumlarda bile anneyle doğum öncesindeki birlik bütünüyle yeniden kurulamaz. Ayrıca çocuğun yalnızca doyum sağlamakla kalmayacak, yıkıcı dürtüleri ve zulmedilme kaygısını da önleyecek, tükenmeyen ve her an hazır bulunan bir memeye duyduğu arzu hiçbir zaman bütünüyle doyurulamaz. Kaçınılmaz hayal kırıklıkları, mutlu deneyimlerle birlikte, sevgi ve nefret arasındaki doğuştan gelen çatışmayı ve bunun arka planında bulunan yaşam dürtüsü ile ölüm dürtüsü arasındaki çatışmayı güçlendirir. Bunun sonucunda iyi bir meme ve kötü bir meme bulunduğu duygusu ortaya çıkar. Bu nedenle erken duygusal yaşam, iyi nesnenin tekrar tekrar yitirildiği ve yeniden bulunduğu duygusuyla karakterize olur.

Sevgi ve nefret arasında doğuştan gelen bir çatışmadan söz ederken kastettiğim hem yıkıcı dürtülerin hem de sevme kapasitesinin belli ölçüde bireyin yapısal özelliklerine bağlı olduğu ve kişiden kişiye farklı yoğunluklarda bulunduğudur. Dış koşullar bunları güçlendirebilir. Nitekim zor bir doğumun, yetersiz beslenmenin ve muhtemelen doğum öncesi dönemde yaşanan hoş olmayan deneyimlerin yıkıcı dürtüleri, zulmedilme kaygısını, açgözlülüğü ve hasedi yoğunlaştırdığı kuşkusuzdur.

Bu çalışmada dikkati, en erken nesne ilişkilerinin ve içe alma süreçlerinin belirli bir yönüne çekmek istiyorum. Burada kastettiğim, hasedin minnettar ve mutlu olabilme kapasitesinin gelişimi üzerindeki etkileridir. Şu varsayımı ileri sürmek istiyorum: Haset, memenin doyumdan yoksun bıraktığı duygusunu yaşayan çocuğun, kendisinden esirgenen doyumu memenin kendisi için alıkoyduğunu düşünmesinde rol oynar.

Haset, kıskançlık ve açgözlülük birbirinden ayırt edilmelidir. Haset, başka bir kişinin arzu edilen bir şeye sahip olması ve bundan haz alması karşısında duyulan öfke dolu duygudur; haset dürtüsü ise bu şeyi o kişiden almayı ya da onu bozup mahvetmeyi amaçlar. Ayrıca haset, nesnenin yalnızca tek bir kişiyle olan ilişkisiyle sınırlıdır ve anneyle kurulan en erken, dışlayıcı ilişkiye dayanır. Kıskançlık hasede dayanır, ancak öznenin en az iki kişiyle ilişki içinde olmasını gerektirir. Kıskançlık, esas olarak öznenin kendisinin hak sahibi olduğunu düşündüğü, ancak elinden alınmış olan ya da elinden alınma tehlikesi bulunan sevgiyle ilgilidir. Gündelik anlayışta kıskançlık, bir erkek ya da kadının sevdiği kişinin başka biri tarafından elinden alındığını hissetmesi anlamına gelir.

Açgözlülük, öznenin ihtiyaçlarını ve nesnenin verme kapasitesiyle verme isteğini aşan, yoğun ve doyurulamaz bir arzudur. Bilinçdışı düzeyde açgözlülüğün temel amacı, memeyi bütünüyle oymak, içindeki her şeyi emerek boşaltmak ve yutmaktır. Başka bir deyişle amacı, yıkıcı bir içe almadır. Haset ise yalnızca bu şekilde yağmalamayı değil, aynı zamanda kötü olanı, özellikle kötü dışkıları ve kendisinin kötü parçalarını anneye, yani öncelikle onun memesine yerleştirerek onu bozmayı ve yok etmeyi de amaçlar. En derin anlamıyla bu, annenin yaratıcı kapasitesini yok etmek demektir. Başka bir yerde, yaşamın başlangıcından itibaren etkin olan yansıtmalı özdeşleşmenin bu sürecini yıkıcı bir yön olarak tanımlamıştım.

Açgözlülük ile haset arasında kesin bir sınır çizilemese de, çünkü bu ikisi birbiriyle çok yakından bağlantılıdır, aralarındaki fark şöyle tanımlanabilir: Açgözlülük esas olarak içe almayla, haset ise yansıtmayla bağlantılıdır.

Çalışmalarım bana, memenin haset duyulan ilk nesne olduğunu gösterdi. Çünkü çocuk, memenin arzuladığı her şeye sahip olduğunu ve kendi doyumu için alıkoyduğu sınırsız bir süt ve sevgi akışını elinde bulundurduğunu hisseder. Bu duygu, çocuğun hayal kırıklığı ve nefret deneyimini yoğunlaştırır. Haset aşırı derecede güçlüyse, ki bu durum olağan paranoid ve şizoid özelliklerin yoğunluğuna işaret eder, anneyle kurulan ilişkide bir bozulma meydana gelir.

Bu ilkel hasedin aktarım durumunda nasıl yeniden canlandığını gözlemleyebiliriz. Örneğin analist, hastaya rahatlama sağlayan ve ruh halinin umutsuzluktan umut ve güvene doğru değişmesini mümkün kılan bir yorum yapmış olsun. Bazı hastalarda, hatta aynı hastada başka bir seferde, bu yararlı yorum kısa süre sonra eleştirinin hedefi haline gelebilir. Yorum artık alınan ve kişiye bir zenginlik kattığı hissedilen iyi bir şey olarak algılanmaz. Haset duyan hasta, analistin çalışmasının başarısını kıskanır ve bu başarıyı ona çok görür. Haset kaynaklı bu eleştiri, hastanın analisti ve onun sunduğu yardımı bozup mahvettiği duygusuna yol açarsa hasta, analisti yeterli ölçüde iyi bir nesne olarak içe alamaz ve analistin yorumunu gerçek bir inançla benimseyemez. Ayrıca hasta, kendisine sunulan yardımı değersizleştirdiği için suçluluk duyabilir ve bu nedenle analizden yararlanmaya layık olmadığını hissedebilir.

Buna göre haset, Freud’un keşfettiği ve Joan Riviere’in daha da geliştirdiği etkenlerin yanı sıra, olumsuz terapötik tepkide önemli bir rol oynar. Elbette hastalarımız bizi çeşitli nedenlerle, kimi zaman haklı gerekçelerle eleştirir. Ancak hastanın özellikle yaşadığı yardımı değersizleştirme ihtiyacı, hasedin bir ifadesidir. Bu durum, özellikle kendilerine rahatlama sağlamış olmasına rağmen analistin çalışmasını küçümseyerek sadistik bir haz alan paranoid hastalar için geçerlidir.

Öte yandan bazı hastalarımız her türlü eleştiriden kaçınmaya çalışır ve bir süre boyunca analizle oldukça iyi iş birliği yaparlar. Buna rağmen analizin değerine ilişkin kuşkularının ve belirsizliklerinin devam ettiğini görürüz. Deneyimlerime göre, bu tür durumlarda kaydettiğimiz yavaş ilerleme de hasetle bağlantılıdır. Hasta, benliğinin haset dolu ve düşmanca parçasını bölerek diğer parçalardan ayırmıştır. Bununla birlikte bu parça, analizin gidişatını kaçınılmaz olarak önemli ölçüde etkilemeye devam eder.

Başka hastalar ise kafaları karışarak eleştiriden kaçınmaya çalışırlar. Bu kafa karışıklığı yalnızca bir savunma değildir; aynı zamanda analistin hala iyi bir figür olup olmadığına ya da eleştiri yoluyla bozulduğu için kendisinin ve sunduğu yardımın kötü bir hale gelip gelmediğine ilişkin belirsizliği de ifade eder.

Bütün bu tutumlar olumsuz terapötik tepkinin kapsamına girer. Çünkü aktarım durumunda iyi bir nesnenin adım adım kurulmasını engellerler. Dolayısıyla en erken dönemde iyi besin ve ilk nesne nasıl içselleştirilemediyse, bu tutumlar da aktarım durumunda analizin başarıya ulaşmasını önler.

Böylece analitik malzemenin bağlamından hareketle, hastanın bebeklik döneminde annenin memesine karşı neler hissettiğini kimi zaman çıkarsayabiliriz. Örneğin çocuk, sütün çok hızlı ya da çok yavaş gelmesinden hoşnutsuz olabilir; en çok istediği anda memeyi alamadığı için de meme kendisine sunulduğunda artık onu istemeyebilir. Memeden uzaklaşır ve bunun yerine kendi parmaklarından birini emer. Memeyi kabul ettiğinde ise yeterince süt emmeyebilir ya da beslenmesi kesintiye uğrayabilir. Bazı küçük çocukların memeye yönelttikleri bu tür suçlamaların üstesinden gelmekte belirgin biçimde zorlandıkları görülür. Başka çocuklar ise bu duyguları, gerçek yoksunluklar sonucunda ortaya çıkmış olsalar bile, kısa sürede aşarlar; memeyi kabul eder ve beslenmenin tadını bütünüyle çıkarırlar.

Hasedin doğasında, başlangıçtaki iyi nesneyi bozmak ve başka bir bağlamda tanımladığım memeye yönelik sadistik saldırılara daha fazla güç kazandırmak vardır. Aşırı haset, bu saldırıların yoğunluğunu ve süresini artırır; böylece çocuğun yitirdiği iyi nesneyi yeniden kazanmasını zorlaştırır. Buna karşılık, hasedin daha az belirleyici olduğu sadistik meme saldırıları hızla sona erer ve bu nedenle çocuğun zihninde nesnenin iyiliğini aynı ölçüde güçlü ve kalıcı biçimde tahrip etmez. Memeye yeniden kavuşulması, onun yaralanmadığının ve hala iyi olduğunun kanıtı olarak görülür.

Haset aşırı derecede güçlüyse çocuk, iç dünyasında iyi bir nesneyi yeterince sağlam biçimde kuramaz ve bu nedenle onu koruyamaz. Bunun sonucunda, daha sonraki yaşamında iç dünyasında başka iyi nesneleri kalıcı olarak oluşturma kapasitesinden de yoksun kalır.

Bunun karşıtına, sevme kapasitesi güçlü olan çocuklarda rastlanır. İyi nesneyle kurulan ilişki sağlam biçimde kök salmıştır ve temelden yıkılmaksızın, sevilen ve anneleri tarafından iyi bakılan çocuklarda bile kaçınılmaz olan geçici nefret, haset ve hayal kırıklığı durumlarına dayanabilir. Bu olumsuz durumlar geçici olduğu sürece iyi nesne yeniden kazanılabilir. Bu etken, iyi nesnenin kurulmasında, istikrarın temelinin oluşturulmasında ve güçlü bir benliğin gelişmesinde önemli bir rol oynar.

Tanımladığım duygular ve tutumlar, bebeğin tek ve biricik nesnesinin anne olduğu çocukluğun en erken evresinde ortaya çıkar. Bu dışlayıcı ilişkinin ne ölçüde bozulmadan sürdüğü kısmen dış etkenlere bağlıdır. Ancak temel duyguların, özellikle sevme kapasitesinin, doğuştan geldiği anlaşılmaktadır. En erken iyi nesne olan anne memesinin benliğin çekirdeğini oluşturduğu ve benliğin büyümesi ile bütünleşmesi açısından son derece önemli olduğu varsayımını birçok kez dile getirdim.

Hastalarımızın analizinde, memenin iyi yönleriyle annesel iyiliğin, cömertliğin ve üretkenliğin prototipi olduğunu gözlemleriz. Bütün bunlar çocuk tarafından, dilin ifade edebileceğinden çok daha ilkel bir biçimde deneyimlenir. Besleyici memeye duyulan yoğun haset, çocuğun gelişimi açısından yaşamsal önem taşıyan tam doyum kapasitesini bozar. Çünkü annenin memesinin iyi bir nesne olarak görece güvenli biçimde içe alınması, ancak beslenmenin verdiği kesintisiz haz yeterince sık deneyimlendiğinde gerçekleşir.

Memeden alınan doyumun tadını bütünüyle çıkarabilme kapasitesi hem daha sonraki mutluluğun hem de çeşitli biçimlerde haz elde etmenin temelini oluşturur. Freud’un haz-hoşnutsuzluk ilkesine bu kadar büyük önem vermiş olması anlamlıdır. Memeden tam doyum sağlamak, çocuğun sevdiği nesneden eşsiz bir armağan aldığını ve bu armağanı elinde tutmak istediğini hissetmesi demektir. Minnettarlığın temeli budur.

Minnettarlık, iyi nesnelerin var olduğuna ilişkin inancı ve onlara duyulan güveni içerir. Ayrıca sevilen nesneyi, yalnızca bir besin kaynağı olarak değil, daha kapsamlı biçimde içselleştirme ve onu rahatsız edici haset duymaksızın sevme kapasitesini de içerir. Alınan armağan ne kadar sık bütünüyle kabul edilirse haz ve minnettarlık duygusu da o kadar sık yaşanır. Bu duygu, alınan hazzı başkasına geri verme arzusunu da kapsar. Minnettarlık cömertlikle yakından bağlantılıdır. Çünkü içsel zenginlik, iyi nesnenin daha önce içselleştirilmesinden doğar ve bireyin sahip olduğu armağanları başkalarıyla paylaşabilmesini sağlar.

Savımı açıklığa kavuşturmak için erken dönem benliğine ilişkin görüşlerime yeniden dönmem gerekiyor. Benliğin doğum sonrası yaşamın başlangıcından itibaren ilkel bir biçimde var olduğuna ve bir dizi önemli işlev yerine getirdiğine inanıyorum. Bu erken benliğin, Freud’un varlığını öne sürdüğü bilinçdışı benlik bölümüyle aynı olması mümkündür. Freud, benliğin başlangıçtan itibaren var olduğunu varsaymamış olsa da organizmaya, benim görebildiğim kadarıyla yalnızca benliğin yerine getirebileceği bir işlev atfetmiştir.

Freud’dan farklı olan görüşüme göre, içimizde bulunan ölüm dürtüsünün yarattığı yok olma tehdidi ilksel kaygıyı doğurur. Bu tehdidi belli ölçüde dışarıya yönelten ise yaşam dürtüsünün hizmetindeki, belki de yaşam dürtüsünün etkisiyle harekete geçen benliktir. Freud, ölüm dürtüsüne karşı bu temel savunmayı organizmaya atfederken ben bu süreci benliğin birincil etkinliği olarak ele alıyorum.

Benliğin, yaşam ve ölüm dürtüleri arasındaki mücadeleye müdahale etme yönündeki acil gereksiniminden kaynaklandığını düşündüğüm başka ilkel işlevleri de vardır. Bu işlevlerden biri, aşamalı bütünleşmedir. Benliğin kendisini ve nesnelerini bölme yönündeki karşıt eğilimi ise kısmen doğumda benliğin yeterince bütünlüklü olmamasından kaynaklanır; kısmen de ilksel kaygıya karşı bir savunma olarak değerlendirilmelidir.

Yıllar boyunca, belirli bir bölme sürecine, yani memenin iyi ve kötü bir nesne olarak ikiye ayrılmasına büyük önem verdim. Bu süreci, sevgi ve nefret arasındaki doğuştan gelen çatışmanın ve bundan kaynaklanan kaygıların bir ifadesi olarak gördüm. Bununla birlikte, bu ayrışmanın yanı sıra, benliğin ve nesnelerinin parçalanması gibi çeşitli başka bölme süreçlerinin de bulunduğu anlaşılmaktadır. Bu süreçler, yıkıcı dürtülerin dağıtılmasını sağlar.

Bu, paranoid-şizoid konum sırasında görülen karakteristik savunma mekanizmalarından biridir. Benim görüşüme göre bu konum normalde yaşamın ilk üç ya da dört ayı boyunca sürer. Bu, elbette çocuğun bu dönemde beslenmenin, anneyle ilişkisinin ve sık sık yaşadığı bedensel rahatlık ve esenlik durumlarının tadını bütünüyle çıkaramadığı anlamına gelmez. Bunun anlamı, kaygı ortaya çıktığında bu kaygının esas olarak paranoid nitelikte olması ve kullanılan savunmalarla mekanizmaların ağırlıklı olarak şizoid özellikler taşımasıdır.

Gerekli uyarlamalar yapıldığında aynı durum, depresif konumla karakterize edilen dönemde çocuğun duygusal yaşamı için de geçerlidir.

Şimdi, küçük çocuğun görece istikrarının bir önkoşulu olarak gördüğüm bölme sürecine yeniden dönmek istiyorum. Yaşamın ilk aylarında çocuk, iyi nesneyi kötü nesneden büyük ölçüde ayırır ve böylece iyi nesneyi temel bir biçimde koruma altına alır. Bu birincil bölme ancak yeterli bir sevme kapasitesi varsa başarıyla gerçekleşir. Yıkıcı dürtülere eşlik eden aşırı haset, iyi bir nesnenin kurulmasını bozar. Bunun sonucunda meme, iyi ve kötü olarak yeterince ayrılamaz. Daha sonraki dönemde iyi ile kötü arasındaki ayrım da çeşitli açılardan bozulur.

Öte yandan, nesnenin iki yönü arasındaki uçurum çok derinse benliğin bütünleşmesi ve nesnenin sentezi gibi son derece önemli süreçler, ayrıca nefretin sevgi aracılığıyla yumuşaması da sekteye uğrar ve depresif konum yeterince işlenemez. Sevilen nesne ile nefret edilen nesnenin birbirinden son derece keskin ve kapsamlı biçimde ayrılması, yıkıcı dürtülerin, hasedin ve zulmedilme kaygısının çok güçlü olduğunu gösterir. Bu ayrım, aynı zamanda söz konusu duygulara karşı bir savunma işlevi görür.

Burada idealleştirme sorununa değiniyorum. Bu, yaygın olduğunu düşündüğüm, ancak harekete geçirici güçleri kişiden kişiye değişen erken bir süreçtir. Yıllar önce çocuklarla yaptığım çalışmalar sırasında keşfettiğim üzere idealleştirme, zulmedilme kaygısının bir sonucu ve bu kaygıya karşı bir savunmadır. İdeal meme, yutucu memenin karşıtıdır. Bununla birlikte idealleştirmenin, aşırı derecede iyi bir memenin var olduğuna ilişkin doğuştan gelen duygudan da kaynaklandığını gördüm. Bu duygu, iyi bir nesneye duyulan özlemi doğurur.

Sevme kapasitesi güçlü olan çocukların, yıkıcı dürtülerin ve zulmedilme kaygısının baskın olduğu çocuklara kıyasla idealleştirmeye daha az ihtiyaçları vardır. Aşırı idealleştirme, zulmedilme kaygısının temel itici güç olduğunu gösterir. İdealleştirme, hasede karşı da önemli bir savunmaya dönüşür. Çünkü nesne, kendisiyle karşılaştırma yapılamayacak kadar yüceltildiğinde hasedin etkisi de azaltılmış olur.

İyi nesnenin büyük ölçüde yerini alan idealleştirilmiş nesne, benlikle çok daha az bütünleşmiştir; çünkü esas olarak zulmedilme kaygısından kaynaklanır. Birincil iyi nesneyi görece güvenli bir biçimde kurabilmiş kişiler, bu nesnenin eksikliklerine rağmen ona duydukları sevgiyi sürdürebilirler. Buna karşılık başka kişilerin aşk ilişkileri ve dostlukları idealleştirmeyle karakterizedir. İdealleştirme kolayca çöker ve bu durum, bir aşk nesnesinin sık sık bir başkasıyla değiştirilmesine yol açabilir; çünkü bu kişilerin hiçbiri beklentileri bütünüyle karşılayamaz. Daha önce idealleştirilmiş kişi çoğu zaman bir zulmedici olarak algılanır. Burada idealleştirmenin zulmedilmenin karşıtı olarak ortaya çıkışındaki kökeni yeniden görülür. Ardından öznenin haset dolu ve eleştirel tutumu bu kişiye yansıtılır.

Anne memesine karşı yaşanan haset ile kıskançlığın gelişimi arasında doğrudan bir bağlantı vardır. Kıskançlık, babaya duyulan güvensizliğe ve onunla girilen rekabete dayanır. Baba, anne memesini ve anneyi çocuktan alıp götürmekle suçlanır. Bu rekabet, birinci yılın ikinci çeyreğinde depresif konumla eşzamanlı olarak ortaya çıkan doğrudan ve ters Ödipus kompleksinin erken evrelerini karakterize eder.

Ebeveynlerin birleşik figürünün önemini daha önceki yazılarımda vurgulamıştım. Bu figür, annenin memesinin ya da annenin babanın penisini içerdiği veya babanın anneyi kendi içinde barındırdığı yönündeki düşlemlerde ifade bulur. Bu birleşik ebeveyn figürünün, çocuğun anne ile babayı birbirinden ayırt edebilme ve her iki ebeveynle de iyi ilişkiler kurabilme kapasitesi üzerindeki etkisi, hasedin yoğunluğu ve bundan kaynaklanan kıskançlık nedeniyle sekteye uğrar. Çünkü ebeveynlerin birbirlerinden sürekli cinsel doyum elde ettikleri duygusu, farklı kaynaklardan beslenen, onların her zaman birbirleriyle birleşmiş oldukları düşlemini güçlendirir. Bunun sonucunda her iki ebeveynle kurulan ilişkide kalıcı bir bozulma ortaya çıkabilir.

Depresif konum olarak adlandırılan dönemde çocuk, sevgi ve nefret duygularını giderek bütünleştirir ve annenin iyi ve kötü yönlerini bir sentez içinde birleştirir. Bu süreçte suçluluk duygularının eşlik ettiği yas durumlarından geçer. Ayrıca dış dünya hakkında giderek daha fazla şey anlamaya başlar ve anneyi yalnızca kendisine ait bir mülk olarak elinde tutamayacağını kavrar. Bildiğimiz gibi kıskançlık, Ödipus durumunun bir parçasıdır ve ona nefret ile ölüm dilekleri eşlik eder. Bununla birlikte normal koşullarda sevilebilecek yeni nesnelerin, yani babanın ve kardeşlerin kazanılması, gelişmekte olan benliğin dış dünyadan elde ettiği başka telafi edici kazanımlarla birlikte kıskançlığı ve hayal kırıklığını bir ölçüde hafifletir. Buna karşılık paranoid ve şizoid mekanizmalar aşırı derecede güçlüyse kıskançlık ve bunun altında yatan haset hafiflemeden kalır.

Bütün bunlar Ödipus kompleksinin gelişimi açısından önemli sonuçlar doğurur. Freud, kız çocuğunun annesiyle kurduğu ilişkinin daha sonraki erkek ilişkileri bakımından ne kadar önemli olduğunu göstermiştir. İlk oral doyumları, güçlü haset, açgözlülük ve nefret gibi içsel etkenler nedeniyle büyük ölçüde bozulmuşsa, kız çocuğunun memeden penise yönelmesini önemli ölçüde bir kaçış mekanizması olarak değerlendirmek gerektiğini düşünüyorum. Bu durumda babayla ve daha sonra başka erkeklerle kurduğu ilişki çeşitli biçimlerde zarar görebilir. Anneye duyulan haset, Ödipus rekabetinin aşırı yoğunlaşmasıyla kendini gösterir. Bu rekabet babayla kurulan ilişkiyi de bozar ve kız çocuğunda penis hasedinin gelişmesine önemli ölçüde katkıda bulunur.

Kız çocuğunun babasıyla ilişkisinde çok şey, öncelikle annenin babanın penisini elinde bulundurmasını mı kıskandığına, yoksa babanın sevgisini yalnızca kendisi için kazanmayı mı amaçladığına bağlıdır. Haset başlıca etkense kız çocuğu, babayı anne için bozup mahvetmek ister ve böylece onu değersiz ya da kötü bir nesneye dönüştürür. Bu durum, erkekle kuracağı ilişkiyi zayıflatır ve bozulma frijidite biçiminde ortaya çıkabilir. Buna karşılık babanın sevgisine duyulan kıskançlık baskınsa kız çocuğu, anneye karşı bir miktar nefreti babaya duyduğu sevgiyle birleştirebilir.

Erkeklerde de anne memesine duyulan haset önemli bir etkendir. Haset güçlü olduğunda ve oral doyum bu nedenle bozulduğunda nefret ve kaygılar kadın cinsel organına aktarılır. Normal koşullarda genital gelişim, erkek çocuğuna anneyi sevgi nesnesi olarak koruma olanağı verir. Ancak oral ilişkinin derin bir biçimde bozulması, kadınlarla kurulan genital ilişkide ciddi sorunlara yol açar. Aşırı haset kolaylıkla kadınlara özgü bütün niteliklere, özellikle de kadının çocuk doğurma kapasitesine yönelir. Temelde hasedin hedefi yaratıcı güçtür. Haset duyulan memenin sunabildikleri, bilinçdışı düzeyde üretme kapasitesinin prototipi olarak algılanır; çünkü meme ve onun verdiği süt, yaşamın kaynağı olarak görülür.

Bu haset, hem kadınlarda hem de erkeklerde, karşı cinsten ebeveynin niteliklerini elinden alma arzularında ve aynı cinsten ebeveynin niteliklerine sahip olma ya da onları bozup mahvetme arzularında başlıca rolü oynar. Buradan şu sonuç çıkar: Gelişim süreçleri ne kadar farklı olursa olsun, hem kadınlarda hem erkeklerde doğrudan ve ters Ödipus durumunda görülen paranoid kıskançlık ve rekabet, birincil nesneye, yani anneye ve onun memesine duyulan aşırı hasetten kaynaklanır.

Şimdi bazı sonuçlarımı, bir kadın hastanın analizinden elde ettiğim klinik malzeme üzerinden somutlaştırmak istiyorum. Hasta anne memesinden beslenmişti. Ancak diğer koşullar elverişli değildi; bu nedenle bebeklik döneminin ve beslenme deneyiminin bütünüyle doyumsuz geçtiğine inanıyordu. Geçmişte yaşadığı hayal kırıklığı, şimdiki zaman ve geleceğe ilişkin umutsuzluğuyla birleşmişti. Besleyici memeye duyduğu haset ve bunun sonucunda iyi nesnelerle kurduğu güvensiz ilişki, sözünü edeceğim analiz seansından önce ayrıntılı biçimde ele alınmıştı.

Hasta telefon ederek omuz ağrısı nedeniyle seansa gelemeyeceğini bildirdi. Ertesi gün yeniden arayarak kendisini hala iyi hissetmediğini, ancak bir sonraki gün beni ziyaret edebileceğini düşündüğünü söyledi. Üçüncü gün gerçekten geldiğinde ise yakınmalarla doluydu. Ev işlerine yardım eden kadın gelip kendisine bakmıştı, ama bunun dışında hiç kimse onunla ilgilenmemişti. Ardından ağrının nasıl aniden şiddetlendiğini ve aynı anda yoğun bir soğukluk hissettiğini anlattı. Birinin hemen gelip omzunu örtmesini ve böylece onu ısıtmasını şiddetle istemişti. Tam o sırada, bebekken de birinin kendisiyle ilgilenmesini istediği ama kimsenin gelmediği zamanlarda böyle hissetmiş olması gerektiği aklına geldi.

Ardından hasta bir rüya anlattı: Bir lokantadaydı ve bir masaya oturmuştu, ancak kimse gelip kendisine servis yapmıyordu. Bunun üzerine uzun bir sıraya girerek kendi yiyeceğini kendisinin almaya karar verdi. Önünde iki ya da üç küçük pasta parçası alıp uzaklaşan bir kadın vardı. Hasta da iki ya da üç küçük pasta parçası aldı.

Hastanın temel çağrışımları, kaçırılan iki seansa ve benim kendisine yeterince ilgi göstermediğime ilişkin yakınmasına götürdü. Pasta parçalarının adından, gerçekte petits fours olarak adlandırılan bu küçük pastaların adından birdenbire emin olamadı. Önce “petit fru” diye düşündü; bu ifade daha sonra ona “petit frau”yu, oradan da “Frau Klein”ı çağrıştırdı.

Yorumumun temel noktası, kaçırılan analiz seansları nedeniyle yaşadığı hayal kırıklığının, bebeklik dönemindeki yetersiz beslenme ve mutsuzluk deneyimiyle bağlantılı olduğuydu. “İki ya da üç” pasta parçasından ikisi, kaçırılan iki analiz seansı nedeniyle kendisinden esirgendiğini düşündüğü memeyi temsil ediyordu.

Bu çalışma açısından rüyanın özellikle önemli bir yönü vardır. İki ya da üç petits fours alıp uzaklaşan kadın, yani analist, yalnızca kendisinden esirgenen memeyi değil, aynı zamanda kendi kendisini beslemek üzere olan memeyi de temsil ediyordu. Dolayısıyla hayal kırıklığı, memeye duyulan haset nedeniyle daha da yoğunlaşmıştı. Bu haset, annenin bencil ve cimri olarak yaşantılanmasından kaynaklanan acı bir içerlemeye yol açıyordu. Anne, bebeğini beslemek yerine kendisini beslemeyi ve kendisini sevmeyi tercih ediyor gibi algılanıyordu.

Rüyanın analizine verilen tepki olarak duygusal durumda çarpıcı bir değişim ortaya çıktı. Hasta, önceki seanslara kıyasla çok daha canlı bir mutluluk ve minnettarlık duygusu yaşadı. Gözleri dolmuştu, bu onun için alışılmadık bir durumdu. Artık bütünüyle doyurucu bir biçimde beslenmiş olduğu duygusunu yaşadığını söyledi. Ayrıca memeden beslenme deneyiminin ve çocukluğunun, geçmişe dönük değerlendirmesinde düşündüğünden daha mutlu geçmiş olabileceği izlenimine kapıldı. Bunun yanı sıra geleceğe ve analizin başarılı olacağına ilişkin umudu da arttı.

Hasta, daha önce başka bağlamlarda kendisine hiç de yabancı olmayan benlik parçasının daha kapsamlı bir farkındalığına ulaşmıştı. Çeşitli insanları kıskandığını ve onlara haset duyduğunu zaten görebiliyordu. Ancak aynı durumu analistle ilişkisinde yeterince fark edememişti. Çünkü bütün umutlarını bağladığı analizin başarısını bana çok gördüğünü kabul etmek onun için fazla acı vericiydi. Bu seansta hasedi yorumlandıktan sonra haset hafifledi; haz alma ve minnettarlık kapasitesi ortaya çıktı ve hasta mutlu bir biçimde beslenme deneyimini yaşayabildi. Kalıcı bir sonuç elde edilene kadar bu duygusal durumun hem olumlu hem de olumsuz aktarımda tekrar tekrar ele alınması gerekiyordu.

Bazı hastaların analiste yönelik hoşnutsuzluklarını ve eleştirilerini açıkça dile getirebildiklerini gözlemleriz. Ancak bu, analisti ve onun çalışmasını kendi hasetleriyle bozup mahveden kişinin kendileri olduğunu fark etmelerinden temelden farklıdır. Benliklerinin haset duyan parçası bölünerek ayrılmıştır; buna rağmen gücünü kullanmayı sürdürür ve olumsuz terapötik tepkiye katkıda bulunur.

Burada ele aldığımız hastada mutlu bir biçimde beslenme deneyimi, analistle kurduğu ilişki içinde benliğinin bölünerek ayrılmış parçalarını yeniden bütünleştirebilmesi ve bana, başlangıçta da annesine karşı ne kadar haset dolu ve bu nedenle güvensiz olduğunu fark etmesi sayesinde ortaya çıktı. Bu deneyime minnettarlık eşlik ediyordu. Analiz ilerledikçe haset azaldı, minnettarlık duyguları ise daha sık ve daha kalıcı hale geldi.

Hasedin analizine bağlı bölme süreçlerini ele alırken karşılaştığımız dalgalanmaları ve güçlükleri burada ancak kısaca belirtebilirim. Örneğin hasta, analistin becerisine yönelik minnettarlık ve takdir duyguları yaşayabilir. Ancak tam da analistin bu becerisi, hayranlığın hasede dönüşmesinin nedeni haline gelebilir. İyi bir analiste sahip olmanın verdiği gurur, belki de hasede karşı koyar. Fakat bu haset sahip olma arzularını ve açgözlülüğü harekete geçirirse bebeğin açgözlü tutumuna geri dönülür. Bu tutum yaklaşık olarak şöyle ifade edilebilir: “İstediğim her şeye sahibim; iyi anne yalnızca bana ait.”

Böylesine açgözlü ve ötekini kendi denetimi altında tutmaya yönelik bir tutum, iyi nesneyle kurulan ilişkinin bozulmasına yol açar. Yıkıcı açgözlülüğün yarattığı suçluluk duygusu nedeniyle kısa süre sonra başka bir savunma ortaya çıkabilir: “Analisti, yani anneyi incitmek istemiyorum. Onun armağanlarını kabul etmektense onlardan vazgeçmeyi tercih ederim.” Bu tutum da kendi başına, analistin armağanlarını kabul etmemiş olmanın suçluluğu olarak kolaylıkla yaşantılanabilir.

Az önce sıraladığım bu dalgalanmaların her biri, aktarım durumunda ortaya çıktığı anda analiz edilmelidir. Çok sayıda savunma tutumunu ve bunların altında yatan duyguları ortaya çıktıkları sırada ele alarak zaman içinde hastanın daha iyi bir dengeye ulaşmasına yardımcı olabiliriz. Bu hedef doğrultusunda bölme süreçlerini tekrar tekrar analiz etmemiz gerekir. Bugün, bunun analitik çalışmanın en zor kısmı olduğuna inanıyorum.

Benlik, kullanılabilir herhangi bir savunmaya başvurmadan kaygıyı yaşayamayacağı için bu bölme süreçleri kaygıya, zulmedilme korkusuna ve depresyona karşı savunma olarak önemli bir rol oynar. Hasedin ve haset yoluyla sevilen nesneye verilen zararın farkına varılmasının, ayrıca bu farkındalığın doğurduğu derin kaygıların, bölmeyi ortadan kaldırmaya ve bir ölçüde bütünleşme sağlamaya çalışırken karşılaştığımız güçlü dirence katkıda bulunduğu izlenimini ediniyorum.

Aktarım durumundaki, en erken dönem güçlüklerine ışık tutabilecek her ayrıntıya dikkat etmek son derece önemlidir. Bu yolla bazen güçlü bir olumlu aktarımın bile yanıltıcı olabileceğini keşfederiz; çünkü bu aktarım idealleştirmeye dayanıyor ve bölünerek ayrılmış nefret ile hasedi yalnızca örtüyor olabilir.

Hastanın anneye yönelik, zarar verici ve incitici hasedini fark etmesinin ne kadar acı verici olduğunu ve böyle bir farkındalığa karşı neden bu denli güçlü bir direnç gösterildiğini açıklamıştım. Hasta, analitik süreç aracılığıyla bölünerek ayrılmış bu nefretle ve kişiliğinin küçümsediği bu yönüyle yüz yüze geldiğinde, bunu çoğu zaman bir şok olarak yaşar ve depresyona girer. Yıkıcı hasedin farkına varılmasının yol açtığı suçluluk duygusu, hastanın zaman zaman kendi yapabilme kapasitesini küçümsemesine neden olabilir. Buna karşılık, bölmenin ortadan kaldırılması katlanılamaz bir durum olarak yaşantılanıyorsa, bütünüyle farklı bir yola girildiğini ve tümgüçlülük düşlemlerinin arttığını gözlemleyebiliriz. Bu, kritik bir evre olabilir; çünkü hasta, düşmanca tutumlarını daha da güçlendirmeyi bir kaçış yolu olarak görebilir. Analistten nefret etmeye hakkı olduğunu, analistten üstün olduğunu ve analistin kendisini küçümsediğini düşünür. Bu durumda, analiz boyunca şimdiye kadar elde edilen her şeyin yalnızca kendi eseri olduğu duygusuna kapılır. Erken dönemdeki duruma geri dönersek bu, hastanın çocukken kendisini ebeveynlerinden üstün hissettiği anlamına gelir. Hatta hastanın, bir bakıma anneyi kendisinin dünyaya getirdiği ya da doğurduğu ve onun memelerine sahip olduğu yönünde düşlemlerine bile rastladım. Böylece hastayı memeden yoksun bırakan kişi anne olur; memeyi anneden alan kişi ise hasta değildir. Bu evrede yansıtma, tümgüçlülük ve zulmedilme duyguları en üst düzeye ulaşır.

Yapısal olarak güçlü bir hasede sahip hastaların analizinde belirli aşamalarda ortaya çıkan güçlükleri vurguladım. Ancak analizleri hiçbir zaman bu derinliklere kadar ilerlememiş ya da hiç analiz edilmemiş kişilerin de benzer güçlükler yaşayabileceğini ve bunların altında ezilebileceğini unutmamalıyız. Çünkü derinlerde haset ve kaygılar etkinliğini sürdürür ve belirli koşullar altında yüzeye çıkabilir. Aşırı iyimserliğe kapılmadan, psikanalitik tedavinin güçlüklerinin ve sınırlarının bilincinde olarak, yine de bu derin ve ağır bozuklukların analizinin birçok durumda, aşırı haset dolu ve tümgüçlü tutumlardan kaynaklanan potansiyel tehlikeye karşı koruyucu olduğuna inanıyorum.

Analitik sürecin nihai ve temel amacı, benliğin bütünleşmesini ve bununla eşzamanlı olarak nesne ilişkilerinin sentezini desteklemektir. Freud’un ifade ettiği gibi: “Altbenin bulunduğu yerde benlik olacaktır.” Bütünleşme sürecinde kazanılan içgörü, hastayı kendi benliğinde tehlikeli parçaların bulunduğunu adım adım kavramaya götürür. Bütünleşme arttıkça sevme kapasitesi de geliştiği, haset ve nefret hafiflediği için hasta bu durumu kabul edebilir. Bu süreç boyunca katlanmak zorunda olduğu acı, bütünleşmeyle birlikte kaydedilen ilerleme sayesinde giderek azalır. Örneğin daha önce karar vermeleri mümkün olmayan hastalar, karar verebilir ve genel olarak kendi olanaklarından daha özgürce yararlanabilir hale gelirler. Bu durum, hastaların onarım kapasitesindeki ketlenmenin azalmasıyla bağlantılıdır. Haz alma kapasitesi çeşitli biçimlerde artabilir ve umut duygusu tekrar tekrar ortaya çıkar. Benliğin bölünerek ayrılmış parçalarının bütünleştirilmesi yoluyla kişiliğin zenginleşmesi yaşamsal bir süreçtir. Nefret, haset ve yıkma arzusuyla birlikte kişiliğin başka önemli parçaları da yitirilmiştir; analiz sürecinde bunlar yeniden kazanılır.

Freud, bir dizi etkenin yapısal, yani doğuştan gelen nitelikte olduğunu kabul ediyordu. Eskiden erken çocukluk döneminde doğuştan geldiği düşünülen bazı durumlar, yeni bulgular ışığında artık erken dönem deneyimlerinin sonucu olarak değerlendirilmektedir. Ancak bu durum, bazı etkenlerin yapısal temellere dayandığı sonucunu geçersiz kılmaz. Bu etkenler doğum sonrası yaşamın başlangıcından itibaren dış deneyimlerden etkilenebilir; aynı şekilde dış deneyimler de bunlardan etkilenebilir.

Bu çalışmada özellikle, birincil nesne olan anne memesine yönelik haset, açgözlülük, nefret ve zulmedilme duygularının büyük ölçüde doğuştan geldiğini vurguladım. Bu yapısal etkenleri, Freud’un varsaydığı yaşam ve ölüm dürtülerinin birleşiminde bu dürtülerden hangisinin baskın olduğuyla ilişkilendirdim.

Abraham da doğuştan gelen etkenlerin varlığına inanıyordu. Özellikle manik-depresif hastalığın oluşumuyla ilişkilendirdiği oral dürtülerin gücünün, yapısal bir etken tarafından belirlendiğini ortaya koymuştu. Hasedin oral bir özellik olduğunu görmüştü; ancak benim görüşümden ayrıldığı nokta şuydu: Haset ve düşmanlığın daha sonraki bir evreye ait olduğunu varsayıyordu. Abraham minnettarlıktan söz etmemiş, ancak cömertliği oral bir özellik olarak tanımlamıştı. Benim haset kavramım ise bölme ve yansıtma yoluyla ifade bulan, önce kötülüğü memeye, ardından anneye yerleştiren oral sadistik eğilimleri de kapsar. Üretral ve oral sadistik özelliklerin yaşamın başlangıcından itibaren etkin olduğu gerçeğine, yıllar önce yayımladığım Çocukların Psikanalizi adlı çalışmamda dikkat çekmiştim.

Dolayısıyla saldırganlığın, zulmedilme kaygısının, açgözlülüğün ve hasedin yapısal bir temeli olduğu görüşünde olmama rağmen deneyimlerim, analiz yoluyla temel ve olumlu değişiklikler meydana getirmeyi başarabildiğimizi bana öğretti. Bu bir çelişki değildir. Bütün bu duygular, başlangıçtan itibaren ilk nesneye yönelir. Yıkıcı dürtüler, haset ve zulmedilme kaygısı aşırı derecede güçlüyse çocuk, yaşadığı her yoksunluğu çarpıtarak algılar ve olduğundan daha büyük yaşar. Böylece anne memesi hem dış dünyada hem de iç dünyasında ağırlıklı olarak zulmedici bir nesneye dönüşür. Bu durumda memeyle yaşanan, özünde iyi olma potansiyeli taşıyan deneyimler bile kabul edilemez ve dolayısıyla zulmedilme kaygısına karşı yeterince etkili olamaz.

Analizi en erken çocukluk dönemine kadar götürerek hastaya temel durumları yeniden yaşama olanağı veririz. Benim sıklıkla “duygularla hatırlama” olarak adlandırdığım bu yeniden yaşama süreci, hastanın geçmişteki yoksunluklarla geriye dönük olarak daha başarılı biçimde başa çıkmasını sağlar. Bizi en erken nesne ilişkilerine geri götüren olumsuz ve olumlu aktarımın analizi başarılı olduğunda hasta, kendi yıkıcı dürtülerini ve yansıtmalarını deneyimleyebilir ve iyi nesnesini geçmişe dönük olarak daha güvenilir biçimde yeniden kurabilir. Bu ancak esas olarak zulmedilme kaygısına ve suçluluğa karşı savunma amacıyla kullanılan bölme süreçlerinin analiz sonucunda güçlerini yitirmesiyle mümkün olur. Böylece daha iyi bütünleşmiş benlik, çocukluk döneminde katlanamadığı suçluluk ve sorumluluk duygularını üstlenebilir. Nesne sentezi ve bunun sonucunda nefretin sevgi aracılığıyla hafiflemesi mümkün hale gelir; böylece yıkıcı dürtülerden kaynaklanan nefret ve haset güç kaybeder.

Psikotik hastaların psikanalitik tedavisinde de başarıya bu yoldan ulaşılabilir. Başka bir deyişle, hem olumsuz hem de olumlu aktarımın tutarlı bir biçimde analiz edilmesi, zulmedilme kaygısını ve şizoid mekanizmaları azaltır; hasta depresif konumu işleyebilir. Hastanın başlangıçta iyi bir nesneyi kendi içinde sağlam biçimde tutamaması belirli ölçüde aşılırsa haz alma kapasitesi ve iyi nesneden aldığı armağanları takdir edebilme yetisi adım adım artar, haset azalır ve minnettarlık mümkün hale gelir. Bu değişiklikler kişiliğin birçok yönüne yayılır; en erken duygusal yaşamdan yetişkinlik dönemindeki deneyimlere ve ilişkilere kadar uzanır. Bana göre hastalarımıza yardım etme olasılığımız, erken dönem bozukluklarının gelişimin bütün seyri üzerindeki etkilerini analiz ettiğimizde en yüksek düzeye ulaşır.

Haset ve sukran

İlk yorumu bırak